Specyfika lekcji wychowania fizycznego w porównaniu z innymi lekcjami szkolnymi.

Już sama nazwa przedmiotu "wychowanie fizyczne" zawiera nieco inny sens niż np. historia, geografia czy język polski. I chociaż podobnie jak inne przedmioty, wychowanie fizyczne znajduje się w planie lekcyjnym każdej szkoły, realizowane jest w oparciu o program zatwierdzony przez MEN, na jego realizację przeznaczona jest określona liczba godzin, uczniowie przyswajają na zajęciach określone treści (głównie w formie nauczania wielorakich czynności ruchowych), stosuje się określone kryteria oceny zgodne z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania itp. To jednak lekcję wf charakteryzuje "inność" i to zarówno w aspekcie metodycznym, organizacyjnym jak i wychowawczym.

W zakresie wychowawczym swoistość lekcji wychowania fizycznego dyktuje chociażby nazwa tego przedmiotu, który ma przede wszystkim wychowywać do (według H. Grabowskiego- "Co koniecznie trzeba wiedzieć o wychowaniu fizycznym") "całożyciowej dbałości o ciało". Czy w jakiejkolwiek innej lekcji aspekt wychowania jest tak faworyzowany? Wydaje się, że pod tym względem może tylko z lekcją wf konkurować godzina wychowawcza.

Na lekcji wf dochodzi do najbardziej swoistego porozumiewania się nauczyciela z uczniami w procesie uczenia się i nauczania. Szczególnie istotne jest tu nie tylko komunikowanie się z uczniem, ale równolegle z cała klasą. Na innych lekcjach porozumiewanie się z jednym uczniem może wyłączyć z aktywnego współdziałania pozostałych uczniów w klasie (zależy to oczywiście od stosowanych metod, ale może). Na lekcji wf nauczyciel musi stworzyć równoległą płaszczyznę porozumiewania się z całą klasą. Jeśli to mu się nie udaje, następstwem mogą być: zagrożenie zdrowia i brak bezpieczeństwa, zniechęcenie, ucieczka od uczestnictwa w lekcji, a w dalszej konsekwencji spowodować niechęć do ruchu i aktywnych form spędzania czasu, braku akceptacji kolegów itp.

Istota wielu zajęć z wychowania fizycznego tkwi we współdziałaniu uczniów ze sobą - w ćwiczeniach zespołowych, zabawach, grach sportowych itd. Naturalnym zjawiskiem tej współpracy jest wzajemna pomoc, ochrona przy ćwiczeniach. Na tak dużą skalę jest to spotykane tylko na lekcji wf. Pomoc taka jest zawsze zjawiskiem pozytywnym i często od zaangażowania całej klasy we wzajemną pomoc i harmonijne współdziałanie zależy efekt edukacyjny w postaci wzrastającej motywacji do uczestnictwa w kulturze fizycznej dziś i w życiu dorosłym.

Sport to współzawodnictwo, a gdzie współzawodnictwo- tam kształtowanie postaw fair play, wdrażanie do obiektywizmu w ocenie siebie i innych, umiejętność przyznawania się do błędów, godzenie się z porażka, ale i radość z odnoszonych sukcesów, współodpowiedzialność za zdrowie swoje i innych. Wszystkie te postawy jak na żadnej innej lekcji winne być podkreślane i kształtowane u młodego człowieka, a procentować będą w dorosłym życiu.

Mówiąc o wychowaniu nie tylko w kulturze fizycznej, ale do kultury fizycznej zakładamy możliwość transferu wartości wynikających z interakcji w procesie nauczania czynności ruchowych do społecznych interakcji w życiu młodzieży, z perspektywą jej wejścia w dorosłe życie. Dotyczyć to może w szczególności umiejętności i nawyków ruchowych, nawyków higienicznych, tolerancji dla inności i szacunku dla indywidualnych potrzeb i zainteresowań.

W aspekcie metodycznym specyfika lekcji wf jest widoczna, a jednocześnie nieodzowna dla prawidłowego funkcjonowania młodego organizmu.

Przede wszystkim dominującymi formami nauczania są: forma zabawowa, zadaniowa i ścisła. Formy te angażują bezpośrednio i fizycznie każde dziecko. W związku z tym należy pamiętać o prawidłowym kształtowaniu krzywej wysiłku uczniów uwzględniając typowe dla dziecka zachowanie, w którym występują na przemian fazy znacznej aktywności ruchowej i wypoczynku, a także przerwy miedzy fazami szybkiego ruchu. Ćwiczeniom towarzyszy napięcie emocjonalne uczniów, dlatego też należy ćwiczenia wymagające skupienia uwagi, zaangażowania uczuciowego przeplatać z ćwiczeniami odprężającymi. Mając to wszystko na uwadze, fazy wypoczynku i aktywności ruchowej muszą być starannie zaplanowane. Bardzo duże znaczenie ma w związku z tym indywidualizacja zajęć uwzględniająca nie tylko sprawność fizyczną poszczególnych uczniów, ale także ich wiek, płeć, wzrost itp. Takich czynników niewątpliwie nie uwzględnia się w toku prowadzenia innych lekcji.

W samym procesie nauczania podczas tzw. lekcji intelektualnych często nauczyciel odwołuje się do wiadomości uczniów. W prowadzeniu lekcji wf ogromną rolę odgrywa pokaz.

Specyfiką lekcji wychowania fizycznego jest także różnorodność ćwiczeń, które stanowią treść jednostki lekcyjnej, a powodują rozwój wyobraźni ruchowej. Dobór ćwiczeń ma na celu rozwój ogólnej motoryczności uczniów, a atrakcyjność stosowanych metod (problemowa, ekspresyjna, podająca, poszukująca itd.) i środków dydaktycznych wyzwala chęć porozumiewania się, współpracy w procesie nauczania ruchu.

W aspekcie organizacyjnym specyfika lekcji wf wynika miedzy innymi z faktu, że nauczyciel prowadzący te zajęcia oddziałuje na rozwój fizyczny podopiecznego i wpływa bezpośrednio na kształtowanie jego cech psychomotorycznych, fizycznej sprawności oraz umiejętności. Bezpośredni, stały kontakt uczniów ze sobą, w ciągłym ruchu, wykorzystywanie różnorodnych przyborów i przyrządów, zmiana miejsca prowadzenia zajęć (boisko, sala gimnastyczna, korytarz, las, łąka, park itp.), poczucie swobody i spontaniczność uczniów stwarza o wiele więcej niż na innych lekcjach zagrożeń. Dlatego też obowiązkiem nauczyciela jest zapewnienie uczniom bezpieczeństwa nie tylko na lekcjach, ale także przed lekcją oraz bezpośrednio po niej. Niezbędne jest stosowanie przez prowadzącego wszelkich dostępnych środków zapobiegających wypadkom, a w szczególności:

• zapewnienie wzorowej dyscypliny na zajęciach i uświadomienie dzieciom niebezpieczeństwa wynikającego z nieprzestrzegania poleceń i regulaminów korzystania z urządzeń sportowych
• organizowanie odpowiednich warunków zajęć i stosowanie przepisów bezpieczeństwa
• konsekwentne egzekwowanie zaleceń, ustaleń i przepisów decydujących o bezpieczeństwie ćwiczących
• zwracanie uwagi na stan nawierzchni podłogi w sali, boiska, skoczni itp.
• systematyczne kontrolowanie stanu urządzeń i sprzętu sportowego
• na bieżąco uwzględnianie stanu zdrowia ćwiczących
• stosowanie ćwiczeń dostosowanych do warunków lokalowo-terenowych
• nie dopuszczanie do ćwiczeń uczniów nieprzygotowanych tzn. w nieodpowiednim stroju, z ozdobami (łańcuszki, pierścionki, kolczyki itp.)
• przygotowanie konkretnego planu zajęć (konspektu)

Przy przestrzeganiu zasad stopniowania ćwiczeń, starannym przygotowaniu miejsca zajęć, kontroli korzystania i ustawiania przyrządów i przy odpowiednim zorganizowaniu pomocy ćwiczącemu nie powinno dochodzić do wypadków.

Z powyższych rozważań wyraźnie wynika, że lekcja wychowania fizycznego wymaga zupełnie innej organizacji niż zajęcia z pozostałych przedmiotów.

Warto również zaznaczyć, iż role nauczyciela wf są bardzo zróżnicowane i zasadniczo różnią się od ról nauczycieli innych przedmiotów. Nauczyciel wf jest bezsprzecznie:

• dydaktykiem- naucza różnych ćwiczeń, technik ruchu, wtajemnicza w arkana taktyki sportowej,
• przewodnikiem po wartościach własnego ciała- pomaga władać i panować nad nim, doskonali jego sprawność, wskazuje drogi przeciwdziałania deformacjom ciała, uczy współdziałania z innymi, wzajemnej pomocy w doskonaleniu własnego rozwoju i efektów wspólnej zabawy, uczy szacunku dla przeciwnika w zabawie, grze czy walce sportowej
• metodykiem- doskonali swój warsztat, poszukuje, unowocześnia, wprowadza atrakcyjniejsze metody pracy motywując do uczenia się i doskonalenia w tym procesie uczniów,
• organizatorem procesu dydaktycznego- nie ogranicza się do kontaktu ex cathedra lecz prowadzi zajęcia na sali, korytarzu, boisku, w lesie, w parku, na łące, w górach, na basenie czy na jeziorze,
• arbitrem- i wtedy gdy sędziuje, i wtedy gdy ocenia, i wtedy gdy jest autorytetem w swojej dziedzinie,
• przewodnikiem po wielorakich ścieżkach kultury fizycznej,
• inspiratorem wszelkiej aktywności ruchowej i sportowej młodzieży,
• często współuczestnikiem gier, zabaw, ćwiczeń,
• wychowawcą- wszelkie wyniki badań potwierdzają potencjalne możliwości realizacji w procesie wychowania fizycznego takich wartości wychowawczych jak: perfekcjonistyczne, emocjonalne, estetyczne, intelektualne, przyjemnościowe, zdrowotne, prestiżowe.

Odrębność lekcji wf jest spowodowana również różnymi rolami jakie mogą odgrywać uczniowie w czasie zajęć. Uczestnik lekcji może być organizatorem, sędzią, liderem drużyny, zastępowym, obserwatorem, demonstrującym ćwiczenie itp. Różnorodność pełnionych ról uaktywnia grupę, a z drugiej strony umożliwia dostosowanie zajęć do różnorodnych potrzeb i oczekiwań indywidualnych uczniów. W ten sposób każdy uczeń może się samorealizować, a jednocześnie pogłębiać umiejętności organizatorskie, a cała lekcja, zgodnie z wymogami, zadziała antystresowo (uczeń robi to co umie najlepiej, zgodnie z zainteresowaniami, na tle grupy prezentuje swoje walory).

Warto podkreślić odróżniający od innych lekcji problem oceniania uczniów. Podczas gdy na języku polskim, matematyce itd. ocenie podlega zwykle poziom wiedzy i umiejętności w lekcji wf ocena powinna być wypadkową kilku czynników. A wiec obok poziomu, wzięty pod uwagę powinien być postęp umiejętności ruchowych i sprawności fizycznych, ale także aktywność i zainteresowanie uczniów wychowaniem fizycznym (tzw. stosunek do przedmiotu) czy wreszcie wiedza prozdrowotna oraz postawa psychiczna ucznia.

Podsumowujac należy stwierdzić, że lekcje wychowania fizycznego mają wiele elementów różniących je od pozostałych przedmiotów nauczania. Dotyczy to zarówno aspektów metodycznych, organizacyjnych jak i wychowawczych. Mając to na względzie nauczyciel powinien być do każdej jednostki lekcyjnej wszechstronnie przygotowany.

Opracowanie: Maria Mroczkowska,

nauczyciel Zespołu Szkół Samorządowych w Stradunach

Piśmiennictwo:

• • Bielski Janusz: "Życie jest ruchem", Agencja Promo-Lider, Warszawa 1996r.
  • Grabowski Henryk: "Co koniecznie trzeba wiedzieć o wychowaniu fizycznym", Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 2000r.
  • Kołodziejowie Maria i Jerzy: "Wybrane lekcje wychowania fizycznego w klasach IV-VIII" Rzeszów 1996r.
  • Lachowicz Lesław: "Metodyka wychowania fizycznego", Gdańsk 1995r.
  • Strzyżewski Stanisław: "Wychowanie fizyczne poza salą gimnastyczną", WsiP Warszawa 1997r.
  • Żukowscy Zofia i Ryszard: "Swoistość interakcji w wychowaniu fizycznym" (artykuł)- "Wychowanie Fizyczne"- 1996r.