"Z odrobiną sukcesu, zachęty i zaufania,

w środowisku sprzyjającym pracy,
dziecko może dotrzeć do krańców świata"

(Celestyn Freinet)

PRZEDSZKOLNY PROGRAM ADAPTACYJNY

Autorki:

Krystyna Kompanowska - dyrektor Przedszkola Samorządowego Nr 5 w Ełku

Bożena Różyńska - dyrektor Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Ełku

Ełk, marzec 2003 rok

WPROWADZENIE

Kiedy dziecko przekracza po raz pierwszy próg przedszkola, to rozpoczyna życie w dwóch środowiskach: rodzinnym i instytucjonalnym. Jest to jedna z najważniejszych chwil w dotychczasowym życiu dziecka. Przedszkole jest pierwszym - wprawdzie jeszcze nie powszechnym, ale obejmującym znaczną liczbę dzieci - ogniwem w systemie edukacyjnym. Moment ten jest trudny dla dzieci, ich rodziców, a także nauczycielek i innych pracowników przedszkola.

Dzieci idą do nowego nieznanego im środowiska, w niektórych budzi to lęk, w innych ciekawość, radość poznania, ale nie mają one prawdziwego obrazu przedszkola, miejsca kontaktów z dużą grupą rówieśników, miejsca które różni się od domu, a tryb życia i zaspakajania potrzeb dziecka też jest odmienny.

W świetle przeprowadzonych badań dotyczących problemu adaptacyjnego, okazuje się że:

• Nie ma wyraźnego związku pomiędzy przystosowaniem, a wiekiem dziecka. Pięciolatek i sześciolatek idąc po raz pierwszy do przedszkola może podobnie rozpaczać jak trzylatek.
• Dziewczynki lepiej przystosowują się do przedszkola niż chłopcy.
• Stwierdzono związek pomiędzy przystosowaniem się dziecka, a przebiegiem jego rozwoju. Jeżeli dziecko rozwija się normalnie i nie było komplikacji w chwili porodu, lepiej przystosowuje się do przedszkola.
• Brak wyraźnego związku pomiędzy poziomem rozwoju umysłowego dzieci, a ich przystosowaniem się do przedszkola. Dotyczy to oczywiście dzieci, których rozwój umysłowy mieści się w granicach normy. Wynika z tego, że kłopoty adaptacyjne może mieć dziecko błyskotliwe, o świetnych możliwościach intelektualnych, jak i przeciętnie rozwijające się dziecko.
• Nie stwierdzono wyraźnego związku pomiędzy warunkami bytowymi rodziny, a przystosowaniem się dzieci do przedszkola.
• Również status społeczny rodziny nie przesądza o przystosowaniu się dziecka do przedszkola. Badania sygnalizują tu jednak poważniejszy problem: w miarę obniżania się statusu społecznego rodziny, wzrasta u dzieci skłonność do zaburzeń podstawowych funkcji społecznych.
• Badania nie wykazują także związku pomiędzy przystosowaniem się dzieci, a formalną strukturą rodziny. Jednak wśród dzieci, które źle znosiły konieczność chodzenia do przedszkola, a wychowywały się w niepełnej rodzinie, częściej ujawniły się zaburzenia funkcji życiowych. Wyniki cytowanych badań nie potwierdzają powszechnego sądu, że jedynacy gorzej przystosowują się do przedszkola.
• Badania wskazują jednak na wyraźny związek pomiędzy przystosowaniem się małego dziecka do przedszkola, a środowiskiem, w którym było do tej pory wychowywane i systemem wychowawczym stosowanym przez rodziców. Jeżeli dzieci są wychowywane w sposób racjonalny, to zakres trudności w przystosowaniu się jest wyraźnie mniejszy, a zaburzenia w reakcjach emocjonalnych i funkcjach życiowych są zdecydowanie słabsze. Gorzej jest dzieciom wychowywanym zbyt liberalnie i mającym nadopiekuńczych rodziców. Przeżywają one poważne trudności w przystosowaniu się i silniej reagują zaburzeniami zachowania.

ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE

Program adaptacyjny oparty na wiedzy o rozwoju dziecka, określa system wzajemnych oddziaływań pedagogicznych oraz organizacyjnych przedszkola i rodziny, w celu stworzenia dzieciom lepszego startu przedszkolnego. Adaptacja jest to proces uzyskiwania równowagi między potrzebami dziecka a otoczeniem. Wymaga ona dużego zaangażowania rodziców i personelu przedszkola. Stroną inicjującą powinno być przedszkole.

Celem wychowania przedszkolnego jest wspomaganie i ukierunkowywanie rozwoju dziecka zgodnie z jego wrodzonym potencjałem i z jego możliwościami rozwojowymi w relacjach ze środowiskiem społeczno-kulturowym i przyrodniczym.

Bez działań adaptacyjnych główny cel wychowania przedszkolnego nie może być zrealizowany.

Oddziaływanie przedszkola musi być skierowane na rodziców i na dziecko.

I. Cele ukierunkowane na rodziców wyznaczają następujące zadania:

• zaplanowane działania przedadaptacyjne,
• pozytywne nastawienie do przedszkola,
• współpraca w realizacji programu adaptacyjnego.

II. Cele ukierunkowane na dziecko wyznaczają następujące zadania :

•  zapewnienie poczucia bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego,
• uznanie praw dziecka do zaspokajania jego potrzeb,
• ośmielanie dziecka do nowego otoczenia, do udziału w zabawach i zajęciach, bez ciągłego myślenia o powrocie do domu.

CELE PROGRAMU ADAPTACYJNEGO

Głównym celem programu adaptacyjnego jest ułatwienie nowoprzyjętym do przedszkola dzieciom, startu przedszkolnego poprzez wspomaganie i ukierunkowanie rozwoju dziecka w aspekcie społecznym zgodnie z jego możliwościami rozwojowymi.

Cele pośrednie:

•  ukazanie rodzicom potrzeb emocjonalnych dzieci
• ułatwienie startu przedszkolnego dzieciom i ich rodzicom
• obniżenie lęku dzieci przed rozstaniem z rodzicami
• skrócenie czasu adaptacji dziecka do przedszkola
• nawiązanie relacji z rodzicami
• integracja ze środowiskiem przedszkolnym

Po realizacji programu adaptacyjnego dziecko:

•  spokojnie rozstaje się z rodzicami w szatni,
• uczestniczy w życiu grupy i tylko sporadycznie wspomina o rodzicach i o domu,
• ma koleżanki i kolegów, z którymi lubi się bawić,
• ma zaufanie do nauczycieli i pracowników przedszkola,
• wie, że może zwracać się do wszystkich o pomoc,
• wie, że może współdecydować o tym co będzie robić, w co się bawić,
• zna podstawowe zasady współżycia w grupie,
• rozumie, że pobyt w przedszkolu jest czasowy i zawsze kończy się powrotem do domu pod opiekę rodziców,
• intuicyjnie wie jak przebiega rozkład dnia w przedszkolu, co po czym następuje /np. posiłek, zabawy, posiłek, leżakowanie, posiłek, zabawy, powrót do domu/,
• wie, że jest ważne, każdy się z nim liczy,
• wie, że musi zachowywać się tak, by było bezpieczne i inni w jego otoczeniu byli bezpieczni,
• zna zasadę zakazu samodzielnego oddalania się od grupy.

FORMY I METODY

SŁUŻĄCE REALIZACJI PROGRAMU ADAPTACYJNEGO

I. Ukierunkowane na rodziców /opiekunów dzieci/

1. Działania wstępne

Rodzice dzieci nowoprzyjętych otrzymują od przedszkola zaproszenie na pierwsze spotkanie organizacyjne, które odbywa się po przeprowadzonym okresie rekrutacyjnym .

Program spotkania

/uczestniczą rodzice, dyrektor, nauczyciele którzy będą pracować z nowoprzyjętymi dziećmi/:

•  poznajemy się / stosujemy zabawy integracyjne, chwalimy się zwyczajami przedszkola, przygotowaniem kadry i jej doświadczeniem w pracy z dziećmi/,
• włączamy rodziców do realizacji programu adaptacyjnego,
• zwiedzamy przedszkole,
• zapoznajemy rodziców z umiejętnościami jakimi powinien wykazywać się przedszkolak, z rozkładem dnia i organizacją pracy w placówce,
• zaznajamiamy ze sposobem przepływu informacji w naszym przedszkolu
• ulotka informacyjna o przedszkolu i wyprawce,
• fiszki informacyjne / nr1, nr 2 /,
• ankieta-oczekiwania rodziców dotycząca kontaktów z nauczycielem,
• zaproszenie do udziału i omówienie organizacji "dni adaptacyjnych" w przedszkolu.

2. Dni adaptacyjne w czerwcu

Jest to pobyt dziecka wraz z rodzicem w przedszkolu podczas zabaw i zajęć organizowanych . Takie spotkania mogą odbywać się w dowolnie umówionych terminach, a ich ilość zależy od chęci i możliwości uczestników.

Na tych spotkaniach rodzice dowiadują się jak zorganizowane jest życie w przedszkolu, jaki jest rozkład dnia, jakie rodzice i dzieci mają prawa, jakie czekają ich obowiązki, co jeszcze mogą w czasie wakacji zrobić, jak przygotować dzieci, by łatwiej przebiegał ich proces adaptacji do życia w społeczności przedszkolnej. Rodzice poznają program zabaw i zajęć przewidzianych na następne dni, ustalają pierwsze wspólne działania i kontakty.

W tym czasie dzieci w towarzystwie rodziców i nauczycielek przebierają się w szatni, poznają salę zabaw i łazienkę, a także inne sale i pomieszczenia przedszkola. Podczas zabaw na powietrzu poznają przedszkolny ogród.

W czasie dni adaptacyjnych dzieci poznają się nawzajem, uczestniczą w pierwszych wspólnych zabawach, wraz z rodzicami rysują, malują, budują z klocków, bawią się w kąciku lalek, sklepiku itd. W tym czasie nauczycielki poznają dzieci i ich rodziców, poznają ich potrzeby, wyjaśniają i eliminują obawy.

Dzieci w obecności rodziców czują się bezpiecznie i dlatego bez strachu i zahamowań poznają środowisko, nauczycielki i kolegów, w sposób bezstresowy uczą się korzystać z łazienki. Bez obaw wychodzą na podwórko, chętnie biorą udział we wszystkich proponowanych przez nauczycielkę działaniach. Nawet gdy dziecko nieśmiałe, nie chce uczestniczyć w zabawach, to z zaciekawieniem u boku mamy obserwuje co robią inni i powoli się ośmiela. Rodzice nabierają zaufania do przedszkola, poznają się nawzajem. Nabierają odwagi do kontaktów z nauczycielkami, dużo mówią o swoich dzieciach.

Nauczycielki też pozbywają się obaw, znają już dzieci, nie mylą się im imiona, kojarzą rodziców z dziećmi, mają bogatą wiedzę i spostrzeżenia dotyczące zachowań, umiejętności, zainteresowań dzieci oraz oczekiwań rodziców.

Dopóki dziecko nie pozna nowego środowiska i nie zaakceptuje nowej sytuacji, dopóty nie poczuje się bezpiecznie.

Program adaptacyjny nie gwarantuje dobrej adaptacji dziecka do przedszkola, ale ją znacznie przyspiesza i ułatwia, bo już nie wszystko jest nowe i nieznane, nie wszystko budzi niepokój.

3. Dni adaptacyjne we wrześniu:

Proponujemy rodzicom następujące możliwości złagodzenia progu przedszkolnego:

•  regulowanie czasu pobytu dziecka w przedszkolu w zależności od sposobu reagowania na ten pobyt w pierwszych dniach bez mamy i taty
• w miarę możliwości stopniowe przyjmowanie dzieci do przedszkola
• pracę w pełnej obsadzie kadrowej w ciągu pierwszych dni
• uczęszczanie rodzeństwa i znajomych dzieci do tej samej grupy,
• uczestnictwo rodziców w zabawach w terenie i w sali,
• wspólne posiłki,
• przynoszenie przez dzieci własnych zabawek, przytulanek itp.,
• wydzielanie kącików ciszy w sali,
• ścisła współpraca z nauczycielką, okazywanie zaufania do pracowników przedszkola.

II. Oddziaływania skierowane na dziecko:

1. Odwracamy uwagę dziecka od rozstania z rodzicami poprzez kontakt z żywym zwierzątkiem w przedszkolu np. króliczkiem, którego trzeba karmić, a nawet można zabrać do domu, by się nim opiekować w sobotę i niedzielę. Dziecko często idzie do przedszkola, bo tam czeka na niego zwierzęcy przyjaciel. Mogą to być także rybki w akwarium, patyczaki i inne żywe stworzenia. Trzeba tylko wiedzieć, czy wśród przedszkolaków nie ma dzieci uczulonych na obcowanie ze zwierzęciem.
2. Odwracamy uwagę dziecka od rozstania z rodzicami poprzez budzenie zainteresowania nowymi zabawkami / np.pacynka: wita, żegna, zachęca/ książeczkami, pozwalamy na przynoszenie ulubionych rzeczy z domu.
3. Dziecko wie, że w każdej chwili może zaprosić rodziców do swojej sali, widzi jak rodzice rozmawiają z nauczycielką, że są z nią zaprzyjaźnieni i okazują jej zaufanie.
4. Dziecko zabiera do domu wytwory swoich działań / rysunki, ulepianki itp./, aby pochwalić się swoimi umiejętnościami, aktywnym udziałem w proponowanych dzieciom zabawach.
5. Dziecko zaprasza do sali zabaw rodziców, by pochwalić się jak pięknie przy pomocy nauczycielki dzieci udekorowały pomieszczenia przedszkolne.
6. Dziecko zaczyna nawiązywać kontakty z kolegami, wspólnie się bawić, a może pojawi się ktoś kogo szczególnie polubi, zaprzyjaźni się.
7. Zabawy integracyjne są bardzo pomocne w przełamywaniu pierwszych lodów w kontaktach z nauczycielką i kolegami. Biorą w nich udział tylko chętne dzieci, ale ilość chętnych zwiększa się gdy obserwuje się rozbawione dzieci, radosne i roześmiane, a nauczycielka jest równoprawnym współuczestnikiem zabawy. Do takich zabaw można zapraszać rodziców podczas przyprowadzania i odbierania dzieci.
8. Dziecko jest nagradzane uwagą wartościującą, drobnymi upominkami, znaczkami /np. słoneczko, uśmiechnięta buźka itp./, kierowane są do niego przyjazne gesty /np. gratulacje /.
9. Dziecko jest chwalone do rodziców za każde godne uwagi zachowanie i za udział w zabawach, zajęciach, rozmowach.
10. Dziecko zaczyna być dumne z możliwości udziału w życiu przedszkola.

MONITORING I EWALUACJA

W stosunku do dziecka, które przechodzi okres adaptacyjny w przedszkolu należy prowadzić ciągłą i wnikliwą obserwację. Działania nauczyciela muszą być prowadzone z dużym wyczuciem, delikatnością. Dramat rozstania z najbliższymi blokować może poznawanie nowego otoczenia, a to przedłuża poznawanie się z nowymi warunkami w jakich dziecko przebywa. Pozostawione w obcym miejscu pośród obcych ludzi zaczyna odczuwać strach separacyjny, czyli strach przed utratą kochanej osoby, emocja naturalna i tym silniejsza im mocniejszy jest związek. Minimalizowanie negatywnych przeżyć dziecka, pojawiających się w początkach edukacji przedszkolnej możliwe jest w pełni tylko wówczas, gdy jakość kontaktów z rodzicami jest na wysokim poziomie. W nawiązaniu bliskiego kontaktu z dziećmi pomaga proces komunikacji oparty na poszanowaniu emocji, uczuć i rozterek towarzyszących rozstaniu. Tworzy się wtedy podstawy do wzajemnego rozwiązywania problemów, budowania atmosfery zaufania, radości i akceptacji. Nauczyciele muszą dostosować warunki otoczenia do potrzeb dziecka uwzględniając jego stopień rozwoju emocjonalnego, psychicznego i społecznego.

Pamiętaj!

Aby osiągnąć sukces wszyscy - dyrektor, nauczycielki, personel obsługi, a także rodzice -muszą zrozumieć i zaakceptować potrzebę zmian. Dużo łatwiej wprowadza się zmiany stopniowo, dając wszystkim czas na oswojenie się z nimi.

1/ fiszka dla rodziców,

których dziecko pierwszy raz

przekracza progi przedszkola

WYMAGANIA

Debiut w przedszkolu to niełatwa sprawa!

Malucha czekają poważne zmiany w życiu, często trudne do zaakceptowania. Ale to, co nowe, wcale nie musi być niedobre. Do trudnych sytuacji trzeba po prostu dziecko i siebie przygotować.

Dziecku, Rodzicom i sobie życzymy, aby ten pierwszy krok do samodzielności łączył się z miłymi przeżyciami.

CO DO PRZEDSZKOLA?

• Luźne spodnie lub spódnica w gumkę, bluza dresowa lub lekki sweterek - czyli ubiór "na cebulkę", ważniejsza wygoda od elegancji
• Kapcie - najlepiej na rzepy, kurtka z suwakiem, który łatwo się zapina
• Ubrania z rozciągliwymi dekoltami
• Majtki i spodnie na zmianę (gdyby zdarzyła się "wpadka")
• Podkoszulek do przebrania (gdy przy zupie zadrży ręka).
• Ukochana przytulanka, dzięki której łatwiej będzie przeżyć rozstanie z mamą.

NADAJĘ SIĘ NA PRZEDSZKOLAKA:

• Zostaję na trochę bez mamy.
• Umiem się ubrać i rozebrać (jeszcze nie całkiem samodzielnie).
• Umiem się sam załatwić i umyć ręce (czasami ktoś mi pomaga).
• Sam jem (chociaż nie robię tego szybko).
• Mówię zdaniami (to nie jest największy problem, bo w przedszkolu się nauczę).

2/ fiszka dla rodziców,

których dziecko pierwszy raz

przekracza progi przedszkola

CO MOŻE POMÓC DZIECKU?

•  
• wcześniejsze przyzwyczajanie dziecka do przebywania w nowym miejscu pod opieką osób trzecich, kontaktowanie dziecka z rówieśnikami, np. na placu zabaw,
• uczenie dziecka poprzez zabawę czynności związanych z samoobsługą,
• informowanie dziecka o tym, że czas w przedszkolu będzie spędzało w towarzystwie innych dzieci, bez rodziców,
• ważne jest, aby rodzice podczas rozstania z dzieckiem byli spokojni (dziecko wyczuwa niepokój dorosłych),
• zabawy z dzieckiem "w przedszkole", przedstawianie jego realnych zalet, m.in. obecność rówieśników, wielość zabawek,
• akceptacja płaczu dziecka przez rodziców - naturalnej, zdrowej reakcji na nową sytuację (nie należy dziecka zawstydzać) - duża labilność uczuć dziecka powoduje, że za chwilę jest wesołe i świetnie się bawi,
• wcześniejsze poznanie przedszkola - spacery w kierunku placówki, krótkie wizyty w ogrodzie przedszkolnym i przedszkolu,
• "kawałek domu" - drobiazg przyniesiony przez dziecko z domu, np. ulubiona zabawka, poduszeczka,
• możliwość przebywania rodzica z dzieckiem w sali w pierwszych dniach jego pobytu,
• wcześniejsze odbierania dziecka w początkowym okresie (zawsze należy odbierać dziecko zgodnie z obietnicą).

DOBRE RADY 

1. Kompletuj wyprawkę wspólnie z dzieckiem i ciesz się, że będzie korzystać z niej w przedszkolu.
2. Nie przeciągaj pożegnania w szatni; pomóż dziecku rozebrać się, pocałuj je i wyjdź.
3. Nie zabieraj dziecka do domu, kiedy płacze przy rozstaniu; jeśli zrobisz to choć raz, będzie wiedziało, że łzami można wszystko wymusić.
4. Nie obiecuj; jeśli pójdziesz do przedszkola to coś dostaniesz; kiedy będziesz odbierać dziecko, możesz dać mu maleńki prezent, ale nie może być to forma przekupywania.
5. Kontroluj się co mówisz. Zamiast: już możemy wracać do domu, powiedz :

   teraz możemy iść do domu. To niby niewielka różnica, a jednak pierwsze

   zdanie ma negatywny wydźwięk.

6. Nie wymuszaj na dziecku, żeby zaraz po przyjściu do domu opowiedziało, co wydarzyło się w przedszkolu, to powoduje niepotrzebny stres.
7. Jeśli dziecko przy pożegnaniu płacze, postaraj się żeby przez kila dni odprowadzał je do przedszkola tato, rozstania z tatą są mniej bolesne.
8. Pamiętaj: żegnaj i witaj swoje dziecko zawsze uśmiechem!