Przeszłość Warmii i Mazur

Prusowie i Ziemie Pruskie od czasów najdawniejszych do podboju krzyżackiego w XIIi w

 

  1. PLEMIONA PRUSKIE
  2. Najstarsze ślady działalności człowieka w woj. warmińsko - mazurskim pochodzą sprzed ok. 15 tys. lat. Dzięki odkryciom archeologicznym w rejonie Giżycka i Ełku odnaleziono prymitywne narzędzia z rogu renifera. Na przestrzeni wieków pojawiły się na naszych ziemiach ludy reprezentujące rożne kultury archeologiczne: kulturę pucharów grzebykowych, kulturę pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki sznurowej czy kulturę łużycką. Przedstawiciele tej ostatniej wytworzyli ciekawą, oryginalną subkulturę na Płw. Sambijskim. Plemiona prabałtyckie pojawiły się na omawianych ziemiach w VI/V w. p.n.e. zajmując je siłą. Obszar od Powiśla na zachodzie po ujście Niemna na wschodzie i od wybrzeża bałtyckiego na północy po Mazowsze na południe, objęli z czasem we władanie Bałtowie zwani w historiografii Prusami. Nazwy nawiązujące bezpośrednio do Prusów pojawiają się w "Geografii" Klaudiusza Ptolemeusza (150 r.n.e.). Geograf Bawarski używa określenia "Bruzi", a Ibrahim ibn Jakub - "Brus" (X w.) Wiele konkretów znajdujemy natomiast u krzyżackiego kronikarza Piotra Dusburga. Wymienia on 11 ziem umiejscawiając je terytorialnie. I tak dzisiejsze Powiśle to pruskie - Pomezania i Pogezania, wzdłuż wybrzeża bałtyckiego w kierunku wschodnim leżała Warmia, dalej Natangia, Sambia, Nadrowia i Skalowia. Z Mazowszem sąsiadowała Ziemia Sasinów i Galindia. Między Galindią a Natangią leżała Barcja. Rozległą krainę między Niemnem od pn. i wchodu, rzeką Węgorapą od zachodu i pradoliną Biebrzy od południa zamieszkiwali Jaćwingowie. Ich ziemia to Sudowia lub Jaćwież. Przez jednych historyków zaliczani są do plemion pruskich, inni uznają ich za odrębny lud pokrewny zarówno Prusom jak i Litwinom. Tak więc powiat ełcki leży na dawnych ziemiach Sudowian - Jaćwingów.

    Ludność grupowała się w pojedynczych osadach (zagrodach) zwanych "buttan". Wyższą jednostką terytorialna był "lauks", a jeszcze wyższą, złożona z wielu lauksów - mała ziemia. Dopiero małe ziemie tworzyły wielka ziemie plemienna np. Barcję czy Sambię.

    Liczące ok. 42 tys. km2 ziemie pruskie (z Jaćwieżą) zamieszkiwało w Xw. ok. 180 tys. mieszkańców. W XIII w. liczba ta ulegnie prawdopodobnie podwojeniu.

  3. ZAJĘCIA LUDNOŚCI
  4. Prusowie byli przede wszystkim rolnikami. Wypalali kawałki puszczy zamieniając je w pola uprawne. Orki dokonywali początkowo drewnianymi radłami zaopatrując je z czasem w żelazną okładnicę, a następnie sochą, a także zastępującym radło żelaznym pługiem. Uprawiali głównie owies, ale też inne zboża - pszenicę, żyto, jęczmień. Poza zbożami także groch, bobik, brukiew, buraki, len, konopie. W sadach rosły drzewa jabłoni, grusz, śliw i wiśni. W lesie zbierano grzyby, jagody, orzechy. Rozwijała się hodowla, głównie koni, ale też kóz, owiec, krów i świń. W puszczach zakładano barcie pszczele, liczne rzeki i jeziora dostarczały ryb. Prusowie posiedli sztukę wytopu żelaza uzyskiwanego z rudy darniowej lub bagiennej. Rozwijało się też garncarstwo. Przed w. IX opanowali technikę budowy statków morskich, którymi docierali daleko poza Bałtyk. Prusowie prowadzili ożywione kontakty handlowe z wieloma ludami europejskimi. Inni przybywali tu głównie po bursztyn.
  5. WIERZENIA PRUSÓW
  6. Prusowie cenili siły przyrody. Oddawali cześć bogom, których istnienie wiązali ze światem przyrody. Nie stawiali swoim bóstwom świątyń ani posągów i nawet ich imiona okryte były tajemnicą. Znamy zaledwie kilka z nich. Kurche to zapewne bóg urodzaju, Perkun - grzmotów i błyskawic, a Perdoytus - opiekun rybaków. Wymienia się jeszcze Patola i Natrimpe, ale nie znamy podlegającej im sfery życia. Prusowie otaczali kultem zmarłych i wierzyli w życie pośmiertne. Sądzili iż dusza człowieka przechodzi w ciało zwierzęce lub roślinę. Dzikie zwierzęta i rośliny traktowali z czcią i szacunkiem widząc w nich wcielenie przodków. Dusze kobiet miały być często zamknięte w drzewie lipy, a mężczyzn - dębu. Modły odprawiali Prusowie w świętych gajach przy wiecznie płonącym ogniu strzeżonym przez kapłana.
  7. STRUKTURA SPOŁECZNA

Społeczeństwo pruskie nie było jednolite. Dzieliło się na trzy podstawowe grupy: możnych, pospólstwo i niewolników. Wyznacznikiem pozycji był majątek ruchomy - bydło, niewolnicy, konie, kruszce szlachetne. Możni w XII i XIII wieku dysponowali kilkudziesięcioma łanami ziemi (łan - ok. 18 ha). Ich siedzibą były grody. Możni pilnowali, aby żaden z nich nie przewyższył pozostałych majątkiem lub znaczeniem. Pilnowali też, aby obierany wódz nie piastował swej funkcji zbyt długo. Możni stanowili ok. 5% ogółu ludności. Najliczniejsza grupą społeczna było pospólstwo, nie wiążące się pod względem prawnym z możnymi. Pospólstwo brało udział w wiecach, cieszyło się wolnością osobistą, broniło kraju. Na dole drabiny społecznej stali niewolni, wywodzący się z jeńców wojennych. Wśród niewolnych byli współplemieńcy, a także Słowianie, Skandynawowie czy Germanie. Niewolni nie mieli żadnych praw. Kiedy umierał pan - ginęli tez niewolnicy. Kronikarz krzyżacki pisał "(...) było w zwyczaju, że gdy umierał nobil, to zbroje i konie , czeladź, kobiety, drogie szaty, wyżły, sokoły i wiele innego przyboru należącego do wypraw wojennych ze zwłokami chowano".

 

Kwestii stosunków polsko - pruskich oraz podbojowi Prus przez Zakon Krzyżacki poświęcona będzie moja następna publikacja.

 

Opracował nauczyciel

historii ZSS w Stradunach

mgr Jan Adamski

 

Bibliografia"

  1. S. Archemczyk, Historia Warmii i Mazur. Od pradziejów do 1945 roku, Olsztyn 1992
  2. Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, t. 1, red. naukowa J. Sikorowski, S. Szostakowski, PWN, Warszawa 1981
  3. Olecko. Z Dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1975
  4. Ełk. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1970