ABC MINI - SIATKÓWKI

DOROTA JENCZELEWSKA

Piłka siatkowa na poziomie szkoły podstawowej to mini gra. Odbywa się w uproszczonej formie co do wymiarów boiska, liczby grających i przebiegu działań taktycznych. Tego typu uproszczenia podyktowane są możliwościami psychoruchowymi młodych zawodników. Mini - siatkówka tworzy podstawy do nauki siatkówki klasycznej (gdzie gra 6 zawodników na boisku o wymiarach 9x9 m. po jednej stronie siatki) i stanowi pierwszy kontakt z tą dyscypliną sportu. Od nas zależy, by umiejętności nabyte na tym etapie stały się solidnym fundamentem do dalszej pracy na kolejnych etapach szkolenia.
Niżej prezentuję "alfabet mini-siatkówki" jako próbę kompleksowego spojrzenia na całość działalności treningowej.

A- Atak jest ukoronowaniem akcji. Wszelkie zamierzenia taktyczne prowadzą do ataku spełnionego. Jest to element niezwykle efektowny i widowiskowy podczas gry, niemniej bardzo trudny do opanowania przez dzieci. Naukę zbicia powinno wprowadzać się po opanowaniu podstaw (odbicie górne, dolne, zagrywka), ale już od klasy IV należy przygotowywać dzieci do opanowania tego elementu. Cały ruch zbicia jest złożony z kilku faz, a dodatkową trudność sprawia skoordynowanie go z lotem piłki. Dlatego wcześniej wprowadza się ćwiczenia ukierunkowane, przygotowujące do nauki odbicia obunóż i ćwiczące sprawność ręki, najpierw stojąc, później w wyskoku i przy siatce.
B- Blok, zwany również zastawieniem, jest sposobem obrony przed atakiem. Na etapie mini-siatkówki stosowany jest blok pojedynczy i raczej wykonywany z miejsca. Bardzo ważnym elementem jest wyskok w górę tak, by miejsce odbicia było jednocześnie miejscem lądowania. Nauczanie bloku wprowadza się niemal równocześnie z nauczaniem atakowania po to, by zmobilizować ćwiczących do walki o piłkę przy siatce i ukazać skuteczność obrony przez zastawienie.
C- Cechy motoryczne w znacznej mierze decydują o sprawności siatkarza, a tym samym o powodzeniu akcji. Trudno sobie wyobrazić wykonanie złożonych działań gry bez skoków, startów, padów. Te wszechstronne wymagania zmuszają przyszłych siatkarzy do wyrobienia cech sprawnościowych, jak: szybkość, siła, skoczność, wytrzymałość. Kształtowaniu tych cech należy poświęcić wiele uwagi, są bowiem podstawą wszelkich działań. Służebną rolę spełniają w tym miejscu ćwiczenia lekkoatletyczne
i gimnastyczne, a więc: biegi w różnym tempie i ze zmianą kierunku, starty, zrywy, skoki, wyskoki, przeskoki, rzuty, przewroty, itp.
D- Dobór do sportu umożliwia wyłonienie spośród dzieci tych, które rokują nadzieję na osiągnięcie wysokiego poziomu sportowego. Cechy somatyczne (wzrost, waga), predyspozycje psychomotoryczne, zainteresowania siatkówką, pewność siebie i wiara w swoje możliwości - to warunki, które muszą spełnić potencjalni kandydaci na przyszłych siatkarzy.
E- Edukacja permanentna - to jedno z założeń procesu wychowania fizycznego i sportu. To edukacja ustawiczna, do której przygotowujemy od najmłodszych lat, z chwilą podjęcia nauki
w szkole, i która nie ustaje z chwilą ukończenia szkoły. Ma na celu manifestację aktywności fizycznej. Postrzegana jest w sporcie wyczynowym dla osób szczególnie uzdolnionych ruchowo oraz szeroko pojętej rekreacji dla osób o przeciętnej sprawności fizycznej.
F- Fair play - czysta, uczciwa gra, prowadzona w sposób zgodny
z przepisami. Spełnia dużą rolę wychowawczą, gdyż określa sposób postępowania zawodnika. Od samego początku powinniśmy uczyć uczciwej gry, umiejętności wygrywania i przegrywania, kultury w stosunku do przeciwników i kibiców oraz nie kwestionowania decyzji sędziego.
G- Gry "małe" stosowane są na każdym etapie szkolenia, jako doskonalenie umiejętności techniczno-taktycznych, ale na poziomie szkoły podstawowej traktowana jest jako mini-gra. Gra w siatkówkę na tym etapie musi być dostosowana do możliwości rozwojowych dzieci. Odbywa się więc w zredukowanych składach, na zmniejszonych boiskach, wg uproszczonych przepisów, ale zgodnie z charakterem gry właściwej. W klasie IV są to "single" z jednym odbiciem, na boisku 3x4,5 m., piłka wprowadzana do gry oburącz sposobem górnym. W klasie V - to "deble" z trzema odbiciami, na boisku 3x5 m., piłka wprowadzana jest do gry zagrywką dolną lub górną. W klasie VI - to "trójki", gra odbywa się na boisku 4,5x7 m., z wykorzystaniem podstaw techniki gry.
H- Higiena osobista, to troska o czystość ciała. W praktyce sportowej niebagatelną rolę odgrywa higiena ubioru sportowego. Nie chodzi tu tylko o czystość ubioru, choć jest to podstawową zasadą. Strój sportowy powinien być przewiewny, zapewniać swobodę ruchów, zmieniany po każdym treningu czy lekcji, dostosowany do temperatury powietrza. Podczas ćwiczeń obowiązuje również obuwie sportowe!
I- Istotą sportu dziecięcego jest przede wszystkim wszechstronny rozwój organizmu, cech motoryki, zdolności koordynacyjnych, zgodnie z wymogami programu szkolnego. Proces szkolenia sportowego dzieci nie może przybierać charakteru pracy z dorosłymi, powinien natomiast przyjmować postać zabawy, podczas której nabywają umiejętności techniczno-taktyczne z danej dyscypliny sportu.
J- Jednym ze sposobów badania sprawności ogólnej jest test INKF. Próby zawarte w teście badają te cechy, którymi powinien charakteryzować się siatkarz, tj.: 1) próba siły - uginanie i prostowanie ramion w podporze, nogi na ławeczce gimnastycznej (przed ławeczką materac), dłonie na materacu; 2) próba mocy - skok dosiężny - wynik stanowi różnica dosięgu w pozycji stojącej i w wyskoku; 3) próba szybkości biegowej - bieg na 60 m. z niskiej pozycji startowej; 4) próba zwinności - bieg ze zmianą kierunku, po kopercie o wymiarach 3x5 m., powstałej z ustawienia pięciu stojaków. Bardzo ważne jest utrzymanie podczas biegu pozycji ułatwiającej zmianę kierunku, tj. przy obniżonej postawie, mijanie chorągiewek wewnętrznym barkiem z akcentem nogi zewnętrznej przy zmianie kierunku; 5) próba wytrzymałości - bieg na dystansie 300 m. ze startu wysokiego. Po przełożeniu surowych wyników ze wszystkich prób na punkty wg skali (podanej w gotowych tabelach) i zsumowaniu ich, uzyskuje się stan ogólnej sprawności fizycznej poszczególnych badanych i całej grupy.
K- Klimat lekcji, treningu - niezaburzony. Powinniśmy dążyć do tego, by panowała atmosfera radości, zabawy, możliwości pełnego wyżycia się i relaksu fizycznego. Gwarancją w budowaniu właściwej atmosfery w drużynie i dobrego samopoczucia zawodników jest dobra znajomość podopiecznych oraz ich potrzeb. Warunkiem nawiązania kontaktu i porozumiewania się jest gotowość do uważnego słuchania, otwartość i autentyczność, jasne konkretne wymogi.
L- Lekcja to podstawowa forma organizacyjna procesu dydaktycznego; jednostka treningowa to podstawowa forma organizacyjna procesu treningowego. W jednym i w drugim przypadku musi być zachowana struktura, tzn. musi występować część: wprowadzająca, tzw. rozgrzewka, główna, w której realizowany jest podstawowy cel zajęć oraz końcowa.
M- Metody, formy i środki treningowe - stanowią najważniejsze elementy warsztatu trenerskiego. Metoda to sposób postępowania; forma określa stronę organizacyjną szkolenia; środki treningowe to "narzędzie", którym się posługujemy, a najważniejsze z nich są ćwiczenia. Są to trzy podstawowe elementy, które z metodycznego punktu widzenia decydują o efektywności szkolenia. Ich trafny wybór, właściwe proporcje oraz zgodność z biologicznymi możliwościami ćwiczących są bardzo ważne w szkoleniu na etapie wstępnym. Ich właściwe stosowanie pozwala osiągnąć założone cele programowe.
N- Naukę poszczególnych elementów technicznych, które nie są łatwe do opanowania przez dzieci rozpoczynamy od ćwiczeń łatwiejszych, a później stopniowo przechodzimy do trudniejszych, zgodnie z zasadą stopniowania trudności. Nauka techniki powinna odbywać się metodą uczenia się przez ćwiczenia w celu wyeliminowania błędów i złych nawyków. Z uwagi na wiek zawodników, by uniknąć znużenia i zniechęcenia, ćwiczenia należy przeplatać zabawami. W ten sposób w atmosferze radości dzieci doskonalą poznawany element. Naukę gry należy realizować poprzez udział w samej grze. Gwarancją zrozumienia działań gry jest ich wypróbowanie i zastosowanie w praktyce.
O- Odbicia piłki oburącz sposobem górnym i dolnym są podstawowymi elementami gry. Powinny być wprowadzone prawie równolegle, by wspierać płynność gry i umiejętność podejmowania decyzji. W pierwszym etapie nauki stosuje się ćwiczenia koordynacyjne z różnymi przyborami (balony, piłki gumowe, plażowe). Stosuje się je w leżeniu, siadzie lub klęku, w pozycji stojącej i w ruchu, najpierw indywidualnie, potem
z partnerem. Odbicia oburącz sposobem dolnym rozpoczynamy od odbić piłki tenisowej przy pomocy deseczki trzymanej między ramionami. Użycie deseczki ma na celu przyzwyczajenie ćwiczących do wyprostu ramion w stawach łokciowych. Następnie stosujemy różnorodne ćwiczenia i zabawy doskonalące te elementy, przy użyciu piłek siatkowych. W jednym i w drugim przypadku należy pamiętać, że odbicie wychodzi od nóg. Należy więc zwracać uwagę nie tylko na ułożenie dłoni, ale również na właściwą postawę i pracę nóg przy odbiciu piłki.
P- Postawa siatkarska wyraża gotowość do wykonania odbicia piłki oraz szybkiego startu we wszystkich kierunkach. Postawa musi być stabilna, a zawodnik skoncentrowany, obserwujący piłkę. Nogi rozstawione na szerokość barków, lekko ugięte w stawach kolanowych. Ręce ugięte w stawach łokciowych, trzymane swobodnie przy tułowiu. Przyjmowanie prawidłowej postawy ćwiczy się podczas zabawy oraz reagowania na sygnały wzrokowe i słuchowe, po biegu, doskoku, przewrocie.
R- Rozgrzewka jest jednym z najważniejszych elementów każdej jednostki lekcyjnej czy treningowej. Celem rozgrzewki jest przygotowanie ciała do podjęcia wysiłku fizycznego. Ma szczególne znaczenie w zapobieganiu kontuzjom. Ćwiczenia stosowane w rozgrzewce powinny w bardzo dużym stopniu odpowiadać swoistym ruchom występującym w grze w piłkę siatkową.
S- Sposoby przemieszczania się po boisku to bardzo istotna umiejętność, która należy do siatkarskiego abecadła i jest podstawą wszelkich działań. Nie ma takiej sytuacji w siatkówce, gdzie piłka podana jest idealnie do zawodnika. Gra opiera się na biegu, chodzie, kroku dostawnym, padach, by za moment odbić piłkę. Krok dostawny stosowany jest przy pokonywaniu mniejszych odległości, przy dojściu do niezbyt szybkich piłek. Bieg służy głównie do pokonywania większych odległości, szczególnie w sytuacjach kiedy piłka znajduje się poza boiskiem. W tym przypadku bardzo ważna jest umiejętność szybkiego startu.
T- Technika i taktyka to dwa komponenty gry, które wprowadzamy równolegle. Mają równoważne znaczenie. Technika to umiejętność wykonania poszczególnych elementów gry, to czynności ruchowe z piłką i bez piłki występujące w czasie walki sportowej. Taktyka natomiast, to zasady skutecznego działania w grze. Z chwilą dostatecznego opanowania przynajmniej jednego ze sposobów odbicia piłki (najlepiej górnego) należy rozpocząć wpajanie pierwszych wiadomości i zasad taktyki. W mini-siatkówce w grze 1x1 stosuje się taktykę indywidualną, natomiast pojedynki 2x2 lub 3x3 wymagają dodatkowo zachowań opartych na taktyce grupowej. Ćwiczenia taktyczne z początkującymi muszą wdrożyć zawodników do współdziałania zespołowego. Nauczanie i doskonalenie prostej taktyki zespołowej powinno być oparte na fragmentach gry i znajdować potwierdzenie podczas walki sportowej.
U- Uwaga, koncentracja, orientacja przestrzenna, to podstawowe cechy psychiczne, które powinny być kształtowane jak najwcześniej. Zawodnik musi umieć szybko skierować uwagę z jednej strony siatki na drugą, przejść od jednego działania do następnego, obserwować nie tylko lot piłki, ale też partnerów i przeciwników. Od samego początku kształcenia należy uwzględnić umiejętność przewidywania, podejmowania decyzji, umiejętność porozumiewania się (komunikacji). Owe zdolności niezbędne są, by skutecznie bronić piłki i odnieść powodzenie
w grze.
W- Wystawa piłki, to bardzo dokładne odbicie oburącz sposobem górnym. Zgodnie z zasadą "od znanego do nieznanego", "od łatwego do trudnego" - w pierwszej fazie szkolenia będą to ćwiczenia doskonalące przede wszystkim odbicie górne i dolne. Dopiero w następnej fazie szkolenia powinny znaleźć się ćwiczenia w ustawieniu w trzy osoby. Gra w trójkącie jest jedną
z podstawowych form przy nauce i doskonaleniu wystawy. Rozwija ona takie umiejętności, jak podanie skośne i równoległe oraz widzenie peryferyjne. Ćwiczenia powinny odbywać się przy rozwieszonej siatce, służącej jako pomoc w orientacji, przy czym należy zwrócić uwagę, by pierwsze odbicie zostało wykonane właśnie w stronę siatki.
Z- Zagrywka jest to wprowadzenie piłki do gry przez zawodnika znajdującego się w polu zagrywki. Przy nauczaniu zagrywki, ze względu na mały stopień złożoności ruchu, stosujemy metodę syntetyczną. Zagrywkę kształtujemy wg zasad: - uderzenie piłki w dal (bez siatki z różnych odległości), - uderzenie piłki nad siatką z pola gry z różnych odległości, - uderzenie piłki nad siatką z linii końcowej boiska (o wymiarach dostosowanych do wieku ćwiczących), - zagrywka kierowana. Wraz z nauką zagrywki przez siatkę powinno wprowadzać się przyjęcie zagrywki, które w znacznej mierze decyduje o powodzeniu dalszej akcji drużyny.
W procesie treningowym najmłodszych zawodników nie powinno zabraknąć żadnego z powyższych wskazań. Wszystkie "literki" są wzajemnie powiązane, a stosowanie ich w procesie nauczania gwarantuje osiągnięcie założonych celów szkoleniowych. Specyfika etapu rozwojowego dzieci skłania do działań z naszej strony zmierzających do wszechstronnego rozwoju na płaszczyźnie poznawczej, psychomotoryki i społecznej.

PIŚMIENNICTWO
1. Brzósko S. (1979): Siatkówka. I ty zostaniesz olimpijczykiem. Warszawa.
2. Grabowski H. (1997): Teoria fizycznej edukacji. Warszawa.
3. Kuglawczuk R. (1994): Mini piłka siatkowa. Warszawa.
4. Materiały metodyczne z zakresu piłki siatkowej. AWF Gdańsk.
5. Papageorgiou A., Spitzley W. (1999): Piłka siatkowa. Podręcznik nauczania podstawowego. Wrocław.
6. Sieniek C. (2001): Zasób ćwiczeń technicznych z zakresu koszykówki, piłki ręcznej, siatkówki i piłki nożnej dla celów dydaktycznych. Starachowice.
7. Talaga J. (1998): A-Z sprawności fizycznej. Atlas ćwiczeń. Warszawa.
8. Uzarowicz J. (1998): Siatkówka. Co jest grane? Kraków.

Wstecz