Trudności w czytaniu i pisaniu uwarunkowane
zaburzoną
percepcją słuchową.
Wiele trudności, jakie napotykają dzieci w czytaniu i
pisaniu, jest uwarunkowanych zaburzeniami percepcji słuchowej.
Różnicowanie dźwięków, ich analizowanie i
syntetyzowanie dokonuje się na poziomie ośrodkowego układu
nerwowego głównie zaś w korze mózgowej. Jeżeli słuchowe
okolice kory mózgowej oraz niższe piętra struktur słuchowych
są uszkodzone lub też z innych powodów funkcjonowanie
mniej sprawne, procesy te przebiegają wadliwie. Zaburzeń
tych nie należy jednak mylić z niedosłuchem
pochodzenia obwodowego. Nie u wszystkich bowiem ludzi słuch
fizjologiczny osiąga poziom normalny, a jego obniżenie
przejawia się właśnie w postaci niedosłuchu lub głuchoty.
Pewne niedobory tego słuchu mogą być kompensowane za
pomocą aparatów słuchowych. Dzieci niedosłyszące źle
odbierają dźwięki płynące ze zbyt dużej odległości,
ale jeżeli już słyszą potrafią je na ogół prawidłowo
analizować i syntetyzować. Natomiast dzieci z
zaburzeniami funkcji ośrodkowych, z zaburzeniami słuchu
fonematycznego, poszczególne dźwięki słyszą bardzo
dobrze bez względu na odległość, zaś z potoku dźwięków
mowy nie potrafią wychwycić ich wszystkich po kolei i
prawidłowo zróżnicować. Doskonalenie procesów
analityczno - syntetycznych w obrębie ośrodkowej części
analizatora słuchowego postępuje wraz z wiekiem oraz
dzięki ćwiczeniom słuchowym realizowanym w
przedszkolach. Jednym z najbardziej uchwytnych przejawów
zaburzeń analizy słuchowej w dzieciństwie jest opóźnienie
rozwoju mowy oraz u uczniów klas początkowych
specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu , a także
mogą wystąpić zaburzenia mowy.
Powszechnie wiadomo, ze znaczne defekty receptora słuchowego
powodują trudności w czytaniu i pisaniu. Badania w tym
zakresie nie prowadzą jednak do jednoznacznych wniosków.
Większość natomiast badaczy pracujących w różnych
liczących się ośrodkach naukowych na świecie podziela
opinię, że trudności w czytaniu i pisaniu powstaje w
wyniku zaburzeń i opóźnień percepcji słuchowej,
czyli - zakłóceń procesu różnicowania dźwięków,
ich analizy i syntezy w części korowej analizatora słuchowego.
Dzieciom z tego typu zaburzeniami największe trudności
sprawia składanie poszczególnych dźwięków w jedną
całość przy czytaniu i rozkładanie wyrazów na
poszczególne dźwięki przy pisaniu ze słuchu.
Opanowanie płynnego czytania z dobrą dykcją i
interpunkcją jest dla tych dzieci bardzo trudnym
zadaniem. Każde bowiem słowo stanowi mniej lub bardziej
złożoną strukturę czasową, składającą się z układu
fonemów następujących sukcesywnie po sobie. Długo
utrzymują się u nich prymitywne formy czytania (sylabizowanie),
tzw. czytanie podwójne (czytanie ciche , wargowe).
Pisanie ze słuchu jest dla dzieci z zaburzeniami analizy
i syntezy słuchowej szczególną okazję do
zaprezentowania licznych kategorii błędów. Przy bardzo
głębokich zaburzeniach słuchowych uczniowie upraszczają
słuchowo i zniekształcają pisownię w takim stopniu,
że powstają bezsensowne zlepki literowe.
Wnikliwa obserwacja przez nauczyciela umożliwi wyłonienie
uczniów, podejrzanych o zaburzenia percepcji słuchowej;
bowiem wczesne i właściwe rozpoznawanie tych braków u
dziecka może oszczędzić nam wiele kłopotów w
karierze szkolnej.
Oto charakterystyczne przejawy zaburzeń słuchowych.
Tabela 1 Zaburzenia percepcji słuchowej
Umiejętności szkolne, w których
odzwierciedla się występowanie zaburzeń.
Symptomy zaburzeń percepcji słuchowej
Pisanie
- wadliwe wyodrębnianie wyrazów w zdaniach, łączenie
przyimków z rzeczownikami np. wszkole napolu.
- opuszczanie wyrazów, sylab, liter.
- dodawanie liter, sylab.
- opuszczanie końcówek przy zbiegu dwóch spółgłosek
np. spostrzeg, zamiast spostrzegł.
- zamiana końcówki w pisaniu czasowników, np. stanoł
zamiast stanął.
- zamiana głosek dźwięcznych na bezdźwięczne tam, w
wymowie zachodzi asymilacja (w-f, b-p, g-k)
- trudności w pisaniu wyrazów z dwuznakami.
- trudności w różnicowaniu i-j.
W pisaniu ze słuchu duże trudności sprawia:
- zmiękczanie głosek 1-literowych i 2-literowych (ć-ci,
ń-ni itp.)
- odróżnianie samogłosek nosowych od zespołów dźwiękowych,
np.
ą od om, on
ę od em, en
W pisaniu ujawniają się często już przezwyciężone
wady wymowy, szczególnie seplenienie, mylenie głosek
syczących i szumiących (salik zamiast szalik)
Liczne przekręcenia i poprawki w zeszytach świadczą o
tym, że dziecko podczas pisania szczególnie ze słuchu
pomaga sobie pamięcią wzrokową.
Umiejętności szkolne, w których odzwierciedla się
występowanie zaburzeń
Symptomy zaburzeń percepcji słuchowej
Czytanie
- szczególne trudności w różnicowaniu dźwięków
mowy, co może powodować niewłaściwe ich wybrzmiewanie
- trudności w syntezie politerowanych dźwięków, w
scalaniu ich w dźwiękową całość wyrazu
- trudności we właściwej informacji czytanych treści
Błędy w czytaniu:
- zamiany liter, wypuszczanie ich
- zamiana brzmienia
- nieprawidłowe odczytywanie całych wyrazów np. kordła
zamiast kołdra
- trudności w zrozumieniu przeczytanej treści wynikające
z błędów w czytani, jak i niewłaściwego rozumienia
określeń słownych głównie pojęć abstrakcyjnych
- trudności we właściwej intonacji czytanych treści
Z obserwacji i badań wynika, że inteligentni uczniowie
z dużymi defektami w sferze słuchowej, ale z dobrą
percepcją wzrokową mogą przez pewien okres maskować
swoje defekty, nie przezwyciężając ich. Uczą się
tekstów na pamięć, odgadują nowe wyrazy na podstawie
zapamiętanych obrazów graficznych wyrazów dawniej
poznanych, o zbliżonych układach liter. Pozostałych
wyrazów domyślają się z kontekstu. Wysiłek dziecka
skierowany jest więc na omijanie trudności za pomocą różnych
chwytów, a nie na doskonalenie zaburzonej funkcji słuchowej.
Rola nauczyciela polega więc na jak najszybszym dostrzeżeniu
trudności, bo nawet duże braki w zakresie percepcji i
pamięci słuchowej mogą zostać skompensowane dzięki
wysokiemu poziomowi innych funkcji poznawczych oraz dzięki
specjalnym ćwiczeniom usprawniającym zaburzoną funkcję.
Skubińska H. ,,Praca korekcyjno- kompensacyjna z dziećmi
z trudnościami w czytaniu i pisaniu" WSP
Bydgoszcz 1996 r.
Spionek H. ,,Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka"
Warszawa 1965r PWN
Zakrzewska Barbara ,,Trudności w czytaniu i pisaniu"
Warszawa 1999r
opracowała mgr Wiesława Witkowska
Elk, Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jana Pawła II